«پارادوکس آبی» در قوانین

دو قانون جوانی جمعیت و جهش تولید مسکن ملی شورای عالی شهرسازی و معماری را مکلف کرده است تا محدوده شهرها را از طریق عرضه زمین گسترش دهد؛ اما در عمل استعداد شهرها برای بارگذاری بیشتر جمعیت را تشدید می‌کند. این تکالیف اگرچه می‌تواند باعث افزایش عرضه مسکن شود، اما همزمان شکاف بین منابع آبی موجود، دست کم در شهرهای بزرگ و مصارف آبی را بیشتر می‌کند؛ موضوعی که به تشدید ناترازی آب منجر می‌شود. این پارادوکس محور بحث‌های روز گذشته اعضای شورای عالی شهرسازی و معماری بود که محدوده یکی از شهرهای بزرگ و استراتژیک در مجموعه تهران-البرز را در جهت اجرای تکالیف مرتبط با همین قانون گسترش دهند. این در حالی است که شورای عالی در هفته‌های گذشته، در راستای سازگاری «ناترازی شدید آبی» برای آینده تهران و البرز مهار بحران کم‌آبی شدید تهران را به تصویب نهایی رساند.

براساس این مصوبه، بارگذاری جمعیتی، ساختمانی و صنعتی محدود شده و صدور مجوزها صرفا تحت شرایط و ضوابط خاص امکان‌پذیر خواهد بود. درحالی‌که دیروز با دستورکاری به نوعی مغایر با مصوبه قبلی خود مواجه شد، اما در راستای حل این پارادوکس که هم اجرای قوانین تکلیفی عملی شود و هم خللی در مصوبه بحران کم‌آبی شدید مجموعه تهران-البرز ایجاد نشود، طرح جامع نظرآباد را که قرار بود ظرف مدت ۸سال بار جمعیتی را بیش از ۱۸هزار نفر افزایش دهد، آن را به افزایش جمعیت ظرف ۲۱سال با افزایش ۲۴هزار نفری رساند.

هجدهمین جلسه شورای عالی شهرسازی و معماری در سال جاری که در روز گذشته برگزار شد ۴طرح تصویبی به همراه داشت. باتوجه به سیاست دولت مبنی بر موضوع تمرکززدایی و پالایش عملکردی منطقه تهران و البرز، طرح جامع نظرآباد مشروط بر محدودیت در بارگذاری جمعیتی تا حدی که امکان تامین آب برای جمعیت آن وجود داشته باشد، تصویب شد. نظرآباد که یکی از شهرهای کلیدی استان البرزبه شمار می‌رود در طرح تصویبی جامع آن مقرر شد تا سیاستگذاری‌ها و توسعه محدوده این شهر، با «حداقل رشد طبیعی جمعیت و بدون افزایش محدوده کالبدی» تا سال ۱۴۲۵ اجرایی شود. موضوع  دوم الحاق ۱۷۱هکتار به برای نهضت ملی مسکن در شهر سیرجان بود و موضوع سوم الحاق ۷۵هکتار برای مسکن ملی مسکن در شهر اسفراین بود. این دو شهر هم در همین چارچوب در قالب نهضت ملی مسکن تصویب شدند که در فرآیند تولید مسکن قرار خواهند گرفت. موضوع چهارم نیز به بررسی بازنگری طرح جامع شهر کوهدشت در استان لرستان پرداخت.

طرح جامع پیشنهادی نظرآباد

نظرآباد واقع در جنوب استان البرز که به لحاظ جغرافیایی به‌دلیل نزدیکی به تهران و مجاورت آزادراه قزوین-رشت و جاده قدیم از اهمیت بالایی قرار دارد. این شهر از سال‌۱۳۴۵ شکل گرفت. در ابتدا به شکل روستا بوده که با ایجاد کارخانه‌هایی صنعتی و انتقال بخشی از صنایع به این منطقه، با افزایش جمعیت تبدیل به شهر و سپس شهرستان شد. این منطقه از منظر کریدوری و آمایش استانی به‌عنوان منطقه‌ای صنعتی، کشاورزی، گردشگری و از شریان‌های اصلی جاده‌ای و ریلی در کشور به‌شمار می‌رود. کارکرد قالب در این شهر صنعتی و کشاورزی است. بخش زیادی از زمین‌های اطراف شهر را اراضی کشاورزی تشکیل می‌دهند؛ اما تقریبا در کل این منطقه از شمال تا جنوب، گسلی در اطراف قرار دارد که به محدوده شهری وارد نشده است. مطابق با اطلس فرونشست استان البرز، نظرآباد در قسمت شمالی شهر و در قسمت جنوبی آن در پهنه فرونشستی زمین قرار دارد. شهری با جمعیت بیش از ۱۱۹هزار نفر که عمده تراکم جمعیت آن در مرکز قرار گرفته و با کمبود کاربری‌های آموزشی ورزشی و.. مطابق با استاندارد شورای عالی شهرسازی مواجه است.

طرح جامع جدید که از سوی شهرداری نظرآباد در شورای عالی شهرسازی مطرح شد، سه هدف بارگذاری جمعیتی طی ۸سال و الحاق ۱۳هکتار به محدوده شهری را در دستور کار قرار داد، اما طرح توسعه شهری و بارگذاری جمعیتی به‌دلیل گسترش بحران بی‌آبی، موضوع کشاورزی و فرونشست تعدیل شد. در طرح جامع قبلی با عنوان طرح راهبرد ساختاری که در سال۱۴۰۰ تهیه شده بود، برای جمعیت ۱۴۵هزار نفری در محدوده مساحت ۲۱۱۹ هکتار در حریم ۲۱۳۴ هکتار در نظر گرفته شده بود که طی یک روند ۳۰ساله جمعیتی شهری با احتساب مهاجرت و رشد طبیعی جمعیت با رشد ۲درصدی همراه بود؛ اما در طرح جامع جدید با رشد متوسط ۱٫۸ جمعیت تا تا سال ۱۴۱۲ به ۱۶۳هزار نفر برسد.

سه چالش پیش روی نظرآباد

در بررسی اولیه، اعضای شورای شهر بارگذاری جمعیت را تا سال۱۴۱۵ و رسیدن به جمعیت ۱۶۳هزار در تصویب اولیه قرار گرفت؛ اما پس از آن در راستای پارادوکس با مصوبه مهار بحران کم‌آبی شدید تهران، تحقق این‌بارگذاری را تا سال۱۴۲۵ به تصویب رساند؛ زیرا در این طرح پیشنهادی، موضوع تامین منابع آبی متناسب با بارگذاری جمعیتی جدید در نظر گرفته نشد. براساس بررسی‌های صورت‌گرفته، پهنه آبی دشت تهران-البرز موضوعی کاملا مرتبط به یکدیگر هستند و نمی‌توان جنوب البرز را از آن جدا کرد. بنابر گفته نماینده سازمان محیط زیست، ابهاماتی در راستای میزان بارگذاری در طرح پیشنهادی نظرآباد وجود دارد، با وجود کمبود منابع آبی در این منطقه، اثری از موضوع محدود کردن بحث جمعیت در این طرح وجود ندارد و با توجه به وضعیت آبی، بارگذاری جمعیتی منابع آبی را با خطر جدی مواجه خواهد کرد. در واقع، اگرچه، این منطقه عمدتا با کاربری کشاورزی شناخته می‌شود، اما اشاره‌ای به موضوع مدیریت آب نشده و حتی در راستای کاهش فرونشست برنامه‌ای ارائه نشد. مطالعاتی که در حوزه آبی این منطقه صورت گرفته است، نشان می‌دهد، طرح فعلی با نقصانی مواجه است؛ زیرا نه تنها نباید جمعیت جدیدی به آن اضافه کرد، بلکه باید در راستای کاهش بار جمعیتی از این منطقه گام برداشت.

در واقع، جمعیت تهران با جمعیت در جنوب البرز منافع آبی مشترک دارند و علت فرونشست در جنوب این شهر، ناشی از برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی است، همچنین برای انتقال آب به این منطقه فشار زیادی به آب‌های سطحی همچون سد طالقان وارد شده است. بنابراین ‌بارگذاری جمعیتی عملا امکان‌پذیر نیست. براساس مطالعات صورت‌گرفته، بارگذاری جمعیت جدید در نظرآباد با توجه به بحران کم‌آبی در دو استان تهران و البرز، تا سال۱۴۲۵، می‌تواند سطح جمعیتی خود را به ۱۶۹هزار نفر برساند. از این رو جمعیت ۱۶۳هزار نفری با توجه به منابع آبی و موقعیت منطقه‌ای امکان‌پذیر نیست و تا سال۱۴۱۵ این شهر ظرفیت جمعیتی تا حدود ۱۵هزار نفر را دارد. در واقع، به‌دلیل کمبود آب در دشت تهران-البرز، امکان بارگذاری جدید برای این جمعیت وجود ندارد.

اگرچه دولت استراتژی و سیاست تمرکزدایی از پایتخت و بارگذاری جمعیتی را از اهداف جدی خود قرار داده، اما این سیاست‌ها در شهرستان‌هایی همچون نظرآباد که با مشکلات عدیده فرونشست و کمبود آب مواجه است، در تقابل هستند. بنابراین، نیاز به تغییراتی در نحوه این برنامه افزایش جمعیتی و بارگذاری جمعیتی در خارج از پایتخت است. از همین رو، مصوبه ۲۲‌بندی شورای عالی شهرسازی در حوزه استان البرز و تهران باید ملاک عمل قرار گیرد و پیرو این مصوبه از هرگونه بارگذاری جمعیتی در استان البرز در حوزه‌های مختلف همچون صنعتی جلوگیری کرد. اما با توجه به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، رشد طبیعی جمعیت شهر ناگزیر است؛ اما نمی‌توان کمبود شدید آب را که در آبان و آذر در بالاترین سطح ممکن رسید، نادیده گرفت. بارگذاری جمعیتی نباید همراه با مهاجرت باشد و صرفا باید رشد طبیعی جمعیت را لحاظ کند.

وزیر راه و شهرسازی نیز معتقد است نمی‌توان دو قانون افزایش طرح جمعیت و جهش مسکن ملی را نادیده گرفت؛ در واقع دو قانون پیچیده در شورای عالی شهرسازی وجود دارد که یکی مربوط به قانون جهش تولید مسکن ملی است و دیگری قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت.اما این به این معنا نیست که به‌دلیل تبعیت صرف از قانون جوانی جمعیت موضوع کم آبی و عدم تاب‌آوری محیط زیست در صورت بارگذاری جمعیتی جدید را نادیده گرفت، بلکه باید پیشنهادهای جدیدی در رابطه با موضوعات و مشکلات موجود ارائه شود و بتوان تغییراتی در این قوانین ایجاد کرد که در تقابل با یکدیگر قرار نگیرند. در واقع جوانی جمعیت به معنای بستن و عدم تغییر نیست.