راهبرد مهاجرت معکوس؛ روستاهای آباد، مرزهای امن

اظهارات اخیر محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، درباره ضرورت تدوین برنامه‌های راهبردی و علمی برای مهاجرت معکوس از شهرها به روستاها، بار دیگر یکی از مهم‌ترین مسائل توسعه‌ای کشور را به صدر مباحث کارشناسی بازگرداند. موضوعی که در نگاه نخست شاید تنها یک جابه‌جایی جمعیتی به نظر برسد، اما در واقع به طیف گسترده‌ای از مسائل اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و حتی فرهنگی کشور گره خورده است.

عارف در دیدار با مسئولان حوزه توسعه روستایی با اشاره به ضرورت آسیب‌شناسی برنامه‌های محرومیت‌زدایی در دهه‌های گذشته، بر لزوم طراحی برنامه‌های علمی برای مهاجرت معکوس تأکید کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد دولت نیز به تدریج به این جمع‌بندی رسیده است که توسعه پایدار بدون احیای ظرفیت‌های روستایی امکان‌پذیر نخواهد بود.

طی دهه‌های گذشته روند توسعه در ایران عمدتاً به گونه‌ای پیش رفته که شهرها به مقصد اصلی جمعیت، سرمایه و فرصت‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند. تمرکز امکانات آموزشی، درمانی، صنعتی و خدماتی در مراکز شهری موجب شد میلیون‌ها نفر از ساکنان روستاها برای دستیابی به فرصت‌های بهتر زندگی، راهی شهرها شوند.

این روند اگرچه در مقاطعی به رشد شهرنشینی منجر شد، اما پیامدهای متعددی را نیز برای کشور به همراه داشت؛ پیامدهایی که امروز آثار آن را در قالب حاشیه‌نشینی، افزایش هزینه‌های مدیریت شهری، کاهش تولید روستایی و تخلیه تدریجی برخی مناطق کشور مشاهده می‌کنیم.

مهاجرتی که توازن را برهم زد

بررسی روندهای جمعیتی نشان می‌دهد طی دهه‌های اخیر سهم جمعیت روستایی کشور به طور مستمر کاهش یافته است. در حالی که در سال‌های نخست پس از انقلاب بخش قابل توجهی از جمعیت کشور در روستاها زندگی می‌کردند، امروز بخش عمده جمعیت در شهرها متمرکز شده است.

این تغییر الگوی سکونت، تنها یک جابه‌جایی ساده جمعیتی نبود. مهاجرت گسترده از روستاها به شهرها موجب شد نیروی انسانی فعال از بخش‌های تولیدی خارج شده و به بخش‌های خدماتی یا مشاغل کم‌بازده شهری منتقل شود. در نتیجه، بسیاری از روستاها با کمبود نیروی کار، کاهش تولید و حتی خالی شدن از سکنه مواجه شدند.

از سوی دیگر، شهرها نیز نتوانستند به طور کامل پاسخگوی این حجم از مهاجرت باشند. رشد حاشیه‌نشینی، افزایش قیمت مسکن، تراکم جمعیت، ترافیک، آلودگی هوا و فشار بر زیرساخت‌های شهری از جمله نتایج مستقیم این روند بود. امروز بسیاری از کارشناسان معتقدند یکی از ریشه‌های مشکلات فعلی کشور، توسعه نامتوازن و تمرکزگرایی اقتصادی و جمعیتی است؛ مسئله‌ای که ضرورت بازنگری در سیاست‌های توسعه‌ای را بیش از گذشته آشکار کرده است.

روستا؛ ستون امنیت غذایی کشور

شاید مهم‌ترین کارکرد روستاها در اقتصاد ایران، نقشی باشد که در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا می‌کنند. در جهان امروز، امنیت غذایی دیگر صرفاً یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه به یکی از مؤلفه‌های اصلی امنیت ملی تبدیل شده است.

تجربه جنگ‌ها، تحریم‌ها، بحران‌های بین‌المللی و اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی نشان داده است کشورهایی که توان تولید نیازهای اساسی خود را دارند، در شرایط بحرانی آسیب‌پذیری کمتری خواهند داشت. بخش عمده تولیدات کشاورزی ایران در روستاها انجام می‌شود. از گندم و جو گرفته تا برنج، محصولات باغی، سبزیجات، دامداری و طیور، همگی وابستگی مستقیمی به پایداری زندگی در مناطق روستایی دارند.

در شرایطی که بسیاری از کشورهای جهان پس از بحران‌های اخیر به دنبال تقویت تولید داخلی هستند، حفظ جمعیت مولد در روستاها می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ابزارهای افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایران تبدیل شود. هر روستایی که فعال بماند، در حقیقت بخشی از زنجیره امنیت غذایی کشور را حفظ کرده است و هر روستایی که خالی شود، بخشی از ظرفیت تولید ملی نیز از بین می‌رود.

به همین دلیل، مهاجرت معکوس تنها یک سیاست جمعیتی نیست؛ بلکه نوعی سرمایه‌گذاری برای حفظ استقلال اقتصادی و امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود.

خودکفایی اقتصادی از مسیر توسعه روستاها

از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین اهداف اقتصاد ایران در سال‌های اخیر، کاهش وابستگی به خارج و حرکت به سمت خودکفایی در بخش‌های مختلف بوده است. تحقق این هدف بدون توجه به روستاها تقریباً غیرممکن است. روستاها محل استقرار بخش بزرگی از منابع تولیدی کشور هستند. زمین‌های کشاورزی، مراتع، منابع طبیعی و بخش مهمی از ظرفیت‌های تولیدی ایران در مناطق روستایی قرار دارد. هرگونه برنامه برای افزایش تولید ملی ناگزیر باید از توسعه این مناطق آغاز شود.

کارشناسان اقتصادی معتقدند رشد پایدار زمانی شکل می‌گیرد که تولید در سراسر کشور توزیع شود. تمرکز همه فعالیت‌های اقتصادی در چند شهر بزرگ نه تنها بهره‌وری را کاهش می‌دهد، بلکه آسیب‌پذیری اقتصاد را نیز بالا می‌برد.

توسعه صنایع تبدیلی، صنایع غذایی، فرآوری محصولات کشاورزی، صنایع دستی، گردشگری روستایی و انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند به خلق ارزش افزوده در روستاها منجر شود و درآمد ساکنان این مناطق را افزایش دهد. در چنین شرایطی، روستاها از مصرف‌کننده بودجه‌های حمایتی به موتورهای تولید ثروت تبدیل خواهند شد؛ تغییری که می‌تواند نقش مهمی در رشد اقتصادی کشور ایفا کند.

تاب‌آوری اقتصادی در روزهای بحران

همچنین بحران‌های سال‌های اخیر، از همه‌گیری کرونا گرفته تا تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در تجارت جهانی، یک درس مهم برای دولت‌ها داشت؛ اینکه اقتصادهای متکی بر تمرکز جمعیت و فعالیت در چند نقطه محدود، در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیرتر هستند. در مقابل، کشورهایی که شبکه گسترده‌ای از مراکز تولیدی و جمعیتی در مناطق مختلف دارند، راحت‌تر می‌توانند از بحران‌ها عبور کنند.

روستاها در این میان نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایفا می‌کنند. پراکندگی فعالیت‌های تولیدی در مناطق مختلف کشور، ریسک تمرکز را کاهش می‌دهد و امکان ادامه تولید در شرایط بحرانی را فراهم می‌کند. به بیان دیگر، توسعه روستاها نه تنها به افزایش تولید کمک می‌کند بلکه به عنوان یک سپر دفاعی اقتصادی نیز عمل می‌کند.

یکی از موانع اصلی مهاجرت معکوس در گذشته، فاصله میان امکانات شهری و روستایی بود. اما امروز فناوری بخش بزرگی از این فاصله را از میان برداشته است.

اینترنت پرسرعت، آموزش مجازی، خدمات بانکی آنلاین، تجارت الکترونیک و دولت هوشمند موجب شده بسیاری از فعالیت‌ها دیگر وابسته به موقعیت جغرافیایی نباشند. امروزه یک جوان روستایی می‌تواند در زادگاه خود زندگی کند اما خدمات دیجیتال ارائه دهد، محصولاتش را در بازارهای آنلاین بفروشد یا حتی با شرکت‌های مستقر در شهرهای بزرگ همکاری داشته باشد.

به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند توسعه زیرساخت‌های ارتباطی می‌تواند مهم‌ترین محرک مهاجرت معکوس در دهه آینده باشد.

روستاهای مرزی؛ خط مقدم امنیت ملی

اهمیت روستاها تنها به اقتصاد محدود نمی‌شود. بسیاری از روستاهای کشور در نوارهای مرزی قرار دارند و نقشی فراتر از یک واحد جمعیتی ایفا می‌کنند.

مرزهای کشور تنها با تجهیزات نظامی حفظ نمی‌شوند. حضور مردم، جریان زندگی، فعالیت اقتصادی و پویایی اجتماعی در مناطق مرزی نیز بخشی از سازوکار امنیت ملی محسوب می‌شود. ساکنان روستاهای مرزی عملاً نخستین حلقه حضور دائمی کشور در این مناطق هستند. هرچه این مناطق پرجمعیت‌تر، آبادتر و برخوردارتر باشند، امنیت نیز پایدارتر خواهد بود

برعکس، تخلیه جمعیتی روستاهای مرزی می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات متعدد اقتصادی، اجتماعی و امنیتی شود. به همین دلیل بسیاری از کشورها برای حفظ جمعیت در مناطق مرزی، مشوق‌های ویژه اقتصادی، مالیاتی و رفاهی در نظر می‌گیرند.

در ایران نیز توسعه روستاهای مرزی می‌تواند همزمان دو هدف را محقق کند؛ افزایش تولید و تقویت امنیت ملی.

عدالت سرزمینی؛ حلقه گمشده توسعه

یکی از مفاهیم کلیدی در سیاست‌گذاری توسعه، عدالت سرزمینی است؛ یعنی توزیع متوازن فرصت‌ها، امکانات و خدمات در سراسر کشور.

بسیاری از مهاجرت‌های روستایی نه به دلیل علاقه به زندگی شهری، بلکه به دلیل نبود فرصت‌های برابر رخ داده است. زمانی که دسترسی به آموزش، درمان، اشتغال و خدمات عمومی در یک منطقه محدود باشد، مهاجرت به یک انتخاب ناگزیر تبدیل می‌شود.

بنابراین تحقق مهاجرت معکوس نیازمند کاهش این شکاف‌هاست. روستاها باید از زیرساخت‌های مناسب، خدمات عمومی باکیفیت، امکانات آموزشی و درمانی و فرصت‌های اقتصادی پایدار برخوردار شوند. در چنین شرایطی، ماندن در روستا یا بازگشت به آن به یک انتخاب منطقی و اقتصادی تبدیل خواهد شد.

مهاجرت معکوس؛ از شعار تا برنامه عملیاتی

کارشناسان تأکید می‌کنند که مهاجرت معکوس صرفاً با ارائه تسهیلات مقطعی محقق نمی‌شود. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد موفقیت این سیاست مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است.

ایجاد اشتغال پایدار، توسعه زیرساخت‌ها، حمایت از تولید، تسهیل سرمایه‌گذاری، گسترش خدمات دیجیتال، تقویت نظام آموزشی و درمانی و حمایت از کارآفرینی روستایی باید به صورت همزمان دنبال شود. در واقع مردم زمانی به روستا بازمی‌گردند که مطمئن باشند آینده اقتصادی و کیفیت زندگی آنها در این مناطق تضمین شده است.

اظهارات معاون اول رئیس‌جمهور درباره ضرورت برنامه‌ریزی برای مهاجرت معکوس را می‌توان نشانه‌ای از تغییر نگاه به توسعه روستایی دانست. امروز روستا دیگر صرفاً نماد محرومیت نیست؛ بلکه ظرفیتی راهبردی برای حل بخشی از مهم‌ترین چالش‌های کشور محسوب می‌شود.

در شرایطی که ایران به دنبال افزایش تولید، تقویت امنیت غذایی، ارتقای تاب‌آوری اقتصادی، کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای و تحکیم امنیت ملی است، توجه به روستاها بیش از هرزمان دیگری اهمیت دارد.

اگر برنامه‌ای جامع و علمی برای احیای اقتصاد روستایی تدوین شود، مهاجرت معکوس می‌تواند به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ملی دهه آینده تبدیل شود؛ پروژه‌ای که نه تنها به آبادانی روستاها، بلکه به تقویت بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی ایران منجر خواهد شد. روستاها می‌توانند بار دیگر به کانون تولید، اشتغال، امنیت و امید تبدیل شوند؛ مشروط بر آنکه در متن سیاست‌گذاری‌های توسعه‌ای کشور قرار گیرند، نه در حاشیه آن.