فروریزش‌های ناگهانی معلول فرونشست تدریجی است/رشد ۲۰درصدی پهنه‌های فرونشستی در کلان‌شهرها

علی بیت‌اللهی ، با اشاره به سوابق وقوع فروریزش‌های موضعی در کشور اظهار داشت: فروریزش‌های ناگهانی زمین پدیده‌ای مسبوق به سابقه است که پیش‌تر نمونه‌های متعددی از آن را در شهر تهران، از جمله در محورهای مولوی، شهران، خیابان پیامبر، سه‌راه خیام، میدان قیام، میدان محمدیه و محدوده روبه‌روی بیمارستان اکبرآبادی شاهد بوده‌ایم.

وی گفت: در کلان‌شهر اصفهان نیز طی ماه‌های اخیر و در مجاورت خطوط متروی در دست حفاری و همچنین سایر نقاط شهری، حوادث متعددی از فروریزش زمین بر اثر گسیختگی خطوط آب یا فاضلاب به ثبت رسیده است. اگرچه در نگاه نخست عنوان می‌شود که فوران آب و فاضلاب موجب شسته شدن خاک زیرسطحی، ایجاد حفرات و در نهایت فروریزش ناگهانی معابر می‌شود و این توجیه از نظر مکانیکی قابل قبول است، اما پرسش اساسی این است که ریشه و علت اصلی این حجم از شکستگی‌ها و گسیختگی‌های مکرر لوله‌ها چیست.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در تشریح این سازوکار تصریح کرد: فرونشست تدریجی زمین پدیده‌ای فراگیر است که همه مساحت شهری اصفهان را با درجات و شدت‌های مختلف تحت تأثیر قرار داده است؛ هنگامی که فرونشست به‌صورت نامتقارن و پیوسته رخ می‌دهد، خطوط زیرسطحی که دو نقطه نامشخص را به یکدیگر متصل کرده‌اند دچار انحنا و کشش مضاعف می‌شوند.

وی ادامه داد: تأسیسات و اتصالات لوله‌ها به دلیل فرسودگی یا محدودیت ساختاری، تنها تا آستانه معینی قادر به تحمل این کشش و تغییر شکل هستند و پس از رسیدن به نقطه بحرانی، دچار گسیختگی و شکستگی می‌شوند؛ در نتیجه، فوران آب یا فاضلاب موجب آب‌شستگی زیرسطحی و در نهایت فروریزش معابر شهری می‌گردد؛ از این رو، فروریزش‌های اخیر اصفهان ارتباطی مستقیم و جدایی‌ناپذیر با فرونشست فراگیر این دشت دارد.

بیت‌اللهی با بیان اینکه در سال‌های گذشته با چنین حجم و شدتی از شکستگی شریان‌های حیاتی مواجه نبودیم، خاطرنشان کرد: با تشدید فرونشست، فروریزش‌های ناشی از قطع و گسیختگی خطوط انتقال آب و فاضلاب نیز در اقصی نقاط شهر تشدید و توسعه پیدا کرده که این امر بازتاب‌دهنده اثر مستقیم فرونشست بر شریان‌های زیرسطحی است.

وی در ادامه با اشاره به پایش‌های جامع انجام‌شده پیرامون وضعیت فرونشست در کشور، گفت: بر اساس ارزیابی‌های آماری و اطلاعات جدید به‌دست‌آمده از کلان‌شهرهای تهران، اصفهان و مشهد، در دو سال اخیر حداقل ۲۰ درصد به مساحت پهنای فرونشستی این مناطق نسبت به دو سال قبل از آن افزوده شده است.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید کرد: فرونشست زمین یک پدیده موضعی یا نقطه‌ای نیست، بلکه فرآیندی کاملا توسعه‌یافته و پیش‌رونده است؛ به این معنا که وقتی یک لایه تحتانی به سمت پایین کشیده می‌شود، این انحنا و افت ارتفاع به‌تدریج به همه صفحات مجاور سرایت کرده و ابعاد و اراضی بسیار گسترده‌تری را درگیر می‌کند.

وی افزود: پایش‌های میدانی در تمام محیط‌های شهری کشور نشان می‌دهد که نه تنها این مخاطره مهار یا کاسته نشده، بلکه وسعت و دامنه پهنه‌های فرونشستی گسترش یافته است؛ بر همین اساس گزارش جامعی به‌منظور تدوین و اجرای فوری «مقررات ملی فرونشست زمین» تهیه و به رئیس‌جمهور ارسال شده است تا تمهیدات و تصمیمات لازم در این حوزه به‌صورت ساختارمند اتخاذ و اجرایی شود.