جعبه‌سیاه انحراف در تامین مسکن

خانه‌هایی که دولت‌ها با اسامی مختلف آنها را تحت عنوان طرح‌‌های تولید مسکن ارزان تعریف می‌کنند، به جای آنکه سر وعده «تحویل» پیش‌خریداران شود مدام به «میراث» دولتمردان تبدیل می‌شود؛ «جعبه‌سیاه» این حادثه در طرح «مسکن‌ملی» اکنون باز شده و مشخص می‌کند «۳ عامل» در انحراف مسیر پروژه‌های دولتی مسکن‌سازی از یک دولت به دولت دیگر نقش دارد.

دولت به مثابه انبوه‌ساز

هم در طرح مسکن‌مهر و هم در طرح مسکن‌ملی اثبات شد «دولت نمی‌تواند نقش کارفرمای ساختمانی را بازی کند» چون ساخت‌وساز و تعریف پروژه ساختمانی، یک مهارت به حساب می‌آید که بخش‌خصوصی با «هزینه کم در زمان کوتاه» قادر به انجام آن است. طرح «مسکن‌مهر» بعد از ۱۹سال هنوز در شهرهای جدید بسته نشده است؛ به‌طوری‌که ۲۶هزار واحدمسکونی ناتمام روی زمین‌های ۹۹ساله در این شهرها به ۲۱هزار‌میلیارد تومان «پول نقد دولت» برای تکمیل و قابل‌سکونت شدن، نیاز دارد. پیش‌خریداران این واحدها سال‌ها پیش، با پرداخت کامل آورده‌نقدی‌شان، حتی مکلف به دریافت «کارت قسط» از بانک پرداخت‌کننده وام‌های مسکن‌مهر شدند و اکنون بابت خانه‌ای که ندارند، قسط بانکی می‌پردازند.

میراثی‌شدن مسکن‌مهر، عملا دست دولت‌هایی را که این پرونده روی دوش آنها گذاشته شده، برای «دریافت بیشتر آورده‌نقدی» از پیش‌خریداران بسته است و این باعث شده از بودجه دولتی برای مسکن شخصی هزینه شود. زمانی که طرح «مسکن‌مهر» تعریف شد، قرار بود واحدها با قیمت‌ تمام‌شده حدود ۴۰ تا ۵۰‌میلیون تومان، تحویل مردم شود درحالی‌که امروز، فقط «قیمت تکمیل» آنهایی که هنوز تحویل نشده، ۸۰۰‌میلیون تومان است که با مجموع آنچه در این سال‌ها با دریافت پول از پیش‌خریداران و تسهیلات بانکی هزینه شده، به بیش‌از یک‌میلیارد تومان می‌رسد. این یعنی، خانه‌ دولتی‌ساز به قیمت ۲۰برابر گران‌تر از وعده دولت‌ها.

بسته‌شدن پرونده طرح مسکن‌سازی دولتی دهه۸۰ در‌هاله‌ای از ابهام قرار دارد؛ چون دولت‌هایی که این پرونده را تحویل گرفتند، خودشان طرح‌های دیگری از همین جنس را شروع کردند که با توجه به محدودیت‌های اعتباری دولت‌ها در سال‌های اخیر، امکان تکمیل سریع وجود نداشته است. بعداز طرح «مسکن‌مهر»، حدود ۷سال پیش طرح مسکن‌ملی شروع شد؛ به‌طوری‌که در ۱۹شهر جدید، حدود ۱۴۲هزار واحدمسکونی دولتی‌ساز روی زمین‌های ۹۹ساله در حال ساخت است؛ اما در این سال‌ها، متوسط ۲ هزار و ۵۰۰واحد مسکونی تحویل ثبت‌نام‌کننده‌ها شد. طی این ۷سال متوسط پیشرفت‌فیزیکی پروژه‌های مسکن‌سازی روی زمین‌های ۹۹ساله، ۴۱درصد بوده است. با این حال ۳۰درصد از کل واحدهایی که در این مدت تحویل داده شد، ظرف ۲سال اخیر تکمیل شده است.

 جاخالی دستگاه‌ها روی زمین‌های ۹۹ساله

عامل دوم انحراف طرح‌های مسکن‌سازی دولتی، «جاخالی دستگاه‌های تامین‌کننده خدمات سکونتی» در زمین‌های ۹۹ساله است. زمین ۹۹ساله، آن بخش از زمین‌های شهری هستند که از سال۸۶ به بعد، «محل ساخت‌وسازهای سفارش دولت برای خانه‌ندارها» قرار گرفت. این زمین‌ها، کاملا «خام» است به این معنا که «آب و برق و گاز» و سایر «سرانه‌های شهری» را ندارند و پیش‌از هر نوع ساخت‌وساز باید ابتدا عملیات «آماده‌سازی» روی آنها صورت بگیرد. در حال حاضر ۳۰۰۰ واحد مسکونی از طرح مسکن‌ملی در یک شهر جدید اطراف پایتخت، تکمیل شده و آماده واگذاری به پیش‌خریداران است؛ اما «آب‌وبرق» ندارد.

دستگا‌ه‌های دولتی مسوول خدمات سکونتی، سال‌ها قبل‌از این بارگذاری‌های مسکونی، با امضای وزرای مربوطه در مصوبات شورای‌ عالی شهرسازی، تعهد می‌دهند در زمین‌های مصوب برای توسعه مسکونی شهرها «خدمات مورد نیاز» را تامین کنند. اما تجربه‌های تلخ حادث‌شده در طرح مسکن‌مهر که باعث تاخیر چندساله در تحویل واحدها ناشی از نبود منابع آب و تاسیسات برق در پرند و پردیس و دیگر شهرهای جدید شد، اکنون نیز در حال تکرار است.

 چک بدون‌محل برای «وام مسکن‌ملی»

بررسی‌ها از درون «جعبه‌سیاه» حادثه انحراف مسکن‌ملی از تحویل به موقع به مسیر میراثی‌شدن طرح نشان می‌دهد، وعده «پرداخت ۸۰درصد» هزینه ساخت مسکن‌ارزان دولتی تاکنون «توخالی» بوده است. برخلاف پروژه‌های مسکن‌مهر که مردم فقط با پرداخت ۳۰درصد «قیمت تمام‌شده» واحدها در قالب آورده‌نقدی‌ خود، توانستند واحدها را تحویل بگیرند، در حال حاضر در مسکن‌ملی مربوط به شهرهای جدید، این قضیه کاملا وارونه است؛ به‌طوری‌که مردم تا الان در این پروژه‌ها ۲٫۳برابر تسهیلات بانکی، «پرداخت نقدی» داشته‌اند. بانک‌ها به دلایل مختلف از جمله مقاومت در پرداخت «تسهیلات تکلیفی» به‌خاطر ناترازتر شدن وضعیت بانک، نتوانسته‌اند وعده تامین مالی ساخت مسکن‌دولتی را محقق کنند. یک آمار دیگر که این وعده روی زمین‌مانده را تایید می‌کند، نامعادله تعداد پروژه‌های در حال ساخت با تعداد پروژه‌های دارای قرارداد مشارکت مدنی در بانک‌ها است.

تا الان روی زمین‌های ۹۹ساله شهرهای جدید، ساخت ۱۰۹ هزار واحد مسکونی از مرحله «دریافت اولین قسط وام ساخت» عبور کرده است؛ اما فقط ۷۶هزار فقره قرارداد مشارکت‌‌مدنی برای این پروژه‌ها در بانک‌ها منعقد شده است. این یعنی، یک ابرخشکسالی تسهیلاتی روی زمین‌های ۹۹ساله. خطری که در حال حاضر یک‌پنجم از کل طرح «مسکن‌ملی» میراث دولت قبل را تهدید می‌کند، به «تبعات» ادامه جاخالی دستگاه‌های مختلف در تامین اسباب‌ولوازم مورد نیاز ساخت این خانه‌ها مربوط است. از آنجا که تورم تولید مسکن به سالی نزدیک به ۱۰۰درصد رسیده، هر سال تاخیر در ساخت و تحویل واحدهای مسکونی روی زمین‌های ۹۹ساله که تعداد‌شان در شهرهای جدید حدود ۲۵درصد کل واحدهای این طرح است، «قیمت تمام‌شده» کلید این خانه‌ها را دوبرابر خواهد کرد.