«شکاف لرزه‌ای» در تهران

مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و شبکه ملی شتاب‌نگاری ایران گزارش زمین‌لرزه ۲۲ اردیبهشت شرق تهران (رودهن-پردیس) را که در بزرگای ۴.۶ریشتری به وقوع پیوست، منتشر کرد؛ این گزارش که توسط محمد پورمحمد شاهوار، عطیه اسحاقی و مژگان میرسنجری و دیگر کارشناسان شبکه ملی شتاب‌نگاری ایران تهیه شده است، ضمن بیان وضعیت لرزه‌خیزی تهران مختصات زمین‌لرزه هفته گذشته پایتخت را به شکل دقیق نمایش داده که در این گزارش خلاصه‌ای از آن آورده شده است. تهران دارای گسل‌های مهمی از جمله مشاء، شمال تهران، ری، شمال ری، کهریزک، ایوانکی، فشم، نیاوران، محمودیه، شیان، گرمسار، پیشوا، رباط کریم و فیروزکوه است؛ تهران در حافظه تاریخی خود زلزه‌های تاریخی و ویرانگری با بزرگای بیش از ۷ریشتری را ثبت کرده که اغلب آنها از نوع تکتونیکی (درون ورقه‌ای) بوده و مرتبط با فعالیت گسل‌های نام برده شده است.

با توجه به زلزله‌های تاریخی رخ داده در گستره تهران، وجود ۱۰گسل اصلی جنبا و فعال در این منطقه، تراکم جمعیت و گسترش کلان‌شهر تهران به همراه ساخت‌وساز در حریم گسل‌ها، بررسی لزره‌خیزی دستگاهی این شهر از اهمیت بالایی برخوردار است. شبکه ملی شتاب‌نگاری ایران بیش از هزار و ۶۴۱شتاب‌نگار فعال دارد که ۹۳شتاب‌نگار دیجیتال در استان تهران واقع شده و شهر تهران ۵۲ایستگاه شتاب‌نگاری دارد. از نکات حائز اهمیت در خصوص ایستگاه‌های شتاب‌نگاری در استان تهران، برخورداری آنها از دستگاه‌های نسل جدید است که با استفاده از بستر ارتباطی مودم‌های همراه می‌توانند در سریع‌ترین زمان ممکن اطلاعات ثبت‌شده را به سرور مرکزی ارسال کنند.

شبکه ملی شتاب‌نگاری ایران زلزله ۲۲اردیبهشت را در ۵۶ایستگاه شتاب‌نگاری ثبت کرد که حداکثر شتاب آن در ایستگاه رودهن و پردیس در فاصله ۸کیلومتری رومرکز زمین‌لرزه بود. براساس داده‌های ثبت‌شده در شبکه ملی شتاب‌نگاری شدن این زلزله ۴.۶ریشتر بود. حداکثر شتاب در ایستگاه پردیس با عدد ۸۱.۷سانتی‌متر بر مجذور ثانیه به ثبت رسید، در شهر تهران حداکثر شتاب در ایستگاه پارک غزال با شتاب ۲۳.۶۳سانتی‌متر بر مجذور ثانیه ثبت شد. لرزه ثبت‌شده در ایستگاه پردیس از نوع متوسط با شدت g  ۰.۰۸ که حدفاصل لرزه‌های خفیف و لرزه‌های شدید است به وقوع پیوست.

داده‌های اعلامی از سوی شبکه ملی شتاب‌نگاری از آن حکایت دارد که این سامانه حداقل ۵ثانیه پیش از بروز زمین‌لرزه آن را پیش‌بینی کرده است، در عین حال تقریبا ۳ساعت پیش از وقوع زمین‌لرزه نیز، یک پیش‌لرزه با بزرگای ۳٫۴ریشتری در نزدیکی رومرکز زمین‌لرزه اصلی رخ داد که این رویداد توسط ۱۱ایستگاه شتاب‌نگاری ثبت شده که بیشترین آن در ایستگاه پردیس بوده است. دستگاه‌های شتاب‌نگار دو موج P و S را ثبت می‌کنند. انرژی زمین‌لرزه از طریق امواج لرزه‌ای به شکل‌های مختلف منتشر می‌شود، موج P موج درونی یا اولیه و موج S موج برشی است؛ امواج P سرعت انتشار بیشتری از امواج برشی دارند؛ اما امواج برشی مخرب‌تر و عامل اصلی ایجاد خسارت به ساختمان‌ها هستند. در گزارش مرکز بروز زلزله اخیر نقطه بروز زلزله اخیر روستا مشاء در شهر دماوند است که ۶سال قبل نیز این نقطه با زمین‌لرزه ۵٫۱ریشتری به لرزه درآمد. براساس گزارش مرکز تحقیقات وزات راه و شهرسازی طی سال‌های اخیر لرزه‌خیزی در شرق استان تهران بیش از غرب بوده و عمده زلزله‌های شرق مربوط به گسل مشاء و فیروزکوه بوده است.

 دو مانع عدم هشدار سریع زلزله

بر اساس گزارش مرکز تحقیقات وزارت راه و شهرسازی، زلزله هفته گذشته تهران از طریق دستگاه‌های لرزه‌نگار ثبت شده و تقریبا ۵ثانیه پیش از بروز نیز وقوع آن محرز بوده است؛ در چنین شرایطی این سوال مطرح است که با توجه به دیجیتال بودن دستگاه‌های ذکرشده، بروز این زمین‌لرزه به چه کسانی اطلاع داده شده است. محمد پورمحمد شاهوار، رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری، تاکید کرد که براساس دستگاه‌های شتاب‌نگار نصب‌شده، این زلزله حدود ۵ثانیه پیش از آنکه توسط مردم حس شود از طریق پیامک به مسوولان فنی و استانی اطلاع داده می‌شود تا در سریع‌ترین زمان ممکن برای حضور نیروهای امداد و نجات در منطقه اقدام شود. اما به دو علت امکان ارسال پیامک به تمامی شهروندان وجود ندارد.

به‌دلیل عدم آموزش عمومی نمی‌توان در شرایط کنونی از سیستم هشدار زلزله در کشور استفاده کرد. اول ژانویه ۲۰۲۴ زلزله‌ای بزرگ با شتاب ۲٫۵برابر زلزله بم در ژاپن به وقوع پیوست؛ مردم آنجا با دریافت پیام از سیستم هشدار سریع، به سرعت مناطق امن در نزدیکی محل قرارگیری خود را شناسایی کرده و در آن پناه گرفتند. اما اگر مردم آموزش درستی ندیده باشند، نه‌تنها نمی‌توانند از فرصت ایجادشده برای پناه گرفتن استفاده کنند که این مدل هشدار می‌تواند خطرات بیشتری را به همراه داشته باشد. در سال‌های گذشته به‌رغم تاکید بر لزوم آمادگی مردم برای مواجهه با زلزله، اما آموزش کاملی در این خصوص انجام نشده و همین موضوع می‌توان در صورت اعلام خطر، چالش‌هایی را برای شهروندان رقم بزند. عامل بعدی که مانع از هشدار سریع زلزله می‌شود، نگرانی از هک سیستم‌ها و اعلام نادرست بروز زمین‌لرزه است. تا زمانی که این دو چالش مرتفع نشود، اعلام هشدار زلزله، چند ثانیه پیش از وقوع آن نمی‌تواند کمک‌کننده باشد.

شاهوار تاکید کرد: اگرچه تهران به خوبی به دستگاه شتاب‌نگاری مجهز شده اما با توجه به خطر و تراکم جمعیتی این شهر به ۵۰دستگاه جدید نیاز دارد، دستگاه‌هایی که هر کدام ۳‌میلیارد تومان قیمت دارند. هر چند آموزش پناه‌گیری در زمان بروز زمین‌لرزه و ارتقای سیستم پدافندی در مقابل حمله هکری لازمه تکمیل سیستم هشدار سریع زلزله است.