فرونشست؛صورتحساب سنگین برداشت بی‌رویه از آبهای زیرزمینی

در حالی فرونشست زمین به یکی از جدی‌ترین مخاطرات محیط‌زیستی و زیرساختی کشور تبدیل شده، جدیدترین داده‌های ارائه‌شده از سوی علی بیت‌اللهی نشان می‌دهد ریشه این بحران را باید در الگوی گسترده برداشت از منابع آب زیرزمینی جست‌وجو کرد؛ منابعی که طی دهه‌های اخیر با فشاری فزاینده روبرو بوده‌اند و اکنون آثار آن در قالب گسترش شکاف‌های زمین و توسعه پهنه‌های فرونشستی نمایان شده است.

بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، تعداد چاه‌های آب کشور از مرز یک میلیون و ۳۱ هزار حلقه گذشته است. از این تعداد، بیش از ۷۱ درصد به بخش کشاورزی اختصاص دارد و تنها سه درصد برای تأمین آب شرب مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، سهم چاه‌های کشاورزی در برداشت آب بسیار فراتر از سهم عددی آنهاست؛ به‌گونه‌ای که ۸۴٫۱ درصد کل آب استحصالی از چاه‌های کشور در این بخش مصرف می‌شود.

حجم برداشت سالانه آب‌های زیرزمینی در ایران به بیش از ۴۲ میلیارد مترمکعب می‌رسد؛ رقمی که برای درک ابعاد آن کافی است با حجم حدود ۳۲ میلیارد مترمکعبی دریاچه ارومیه در پرآب‌ترین سال‌های خود مقایسه شود. این حجم عظیم برداشت، فشار بی‌سابقه‌ای را بر سفره‌های آب زیرزمینی وارد کرده و در بسیاری از دشت‌های کشور به افت مستمر سطح آب و فشردگی لایه‌های زمین منجر شده است.

بررسی الگوی مصرف در استان‌های مختلف نیز نشان می‌دهد بخش کشاورزی همچنان اصلی‌ترین مصرف‌کننده آب زیرزمینی است. در استان کرمان که بیشترین برداشت آب زیرزمینی کشور را دارد، بیش از ۹۲ درصد آب برداشت‌شده در کشاورزی مصرف می‌شود. این سهم در اصفهان به بیش از ۹۰ درصد و در خراسان رضوی به بیش از ۸۵ درصد می‌رسد. حتی در استان تهران که سهم آب شرب از سایر استان‌ها بیشتر است، نزدیک به نیمی از آب برداشت‌شده از چاه‌ها همچنان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.

نکته قابل تأمل آن است که پنج استان کرمان، فارس، خراسان رضوی، تهران و اصفهان به تنهایی حدود ۱۹٫۲ میلیارد مترمکعب، معادل نزدیک به ۴۶ درصد کل آب زیرزمینی برداشت‌شده کشور را به خود اختصاص داده‌اند. همزمان، بیشترین وسعت پهنه‌های فرونشستی نیز در همین استان‌ها مشاهده می‌شود؛ موضوعی که ارتباط مستقیم میان شدت برداشت آب و توسعه فرونشست را بیش از پیش آشکار می‌کند.

یافته‌های جدید نشان می‌دهد روند فرونشست نه تنها متوقف نشده، بلکه در برخی مناطق وارد مرحله‌ای نگران‌کننده‌تر شده است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، وسعت پهنه‌های فرونشستی طی دو سال منتهی به ۱۴۰۵ نسبت به دوره دو ساله قبل از آن، در جنوب تهران، شمال‌غرب مشهد و شمال اصفهان به‌طور محسوسی افزایش یافته است. این روند بیانگر آن است که حتی در مناطقی که سال‌ها با پدیده فرونشست مواجه بوده‌اند، دامنه بحران همچنان در حال گسترش است.

فرونشست زمین برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، پدیده‌ای تدریجی اما عمدتاً برگشت‌ناپذیر است. هرچه افت سطح آبخوان‌ها ادامه پیدا کند، ظرفیت ذخیره‌سازی طبیعی آنها نیز کاهش می‌یابد و خسارت به زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی، خطوط انتقال انرژی، راه‌ها و مناطق مسکونی افزایش می‌یابد.

از این منظر آمارهای جدید تنها یک گزارش از وضعیت آب زیرزمینی نیست؛ بلکه هشداری روشن درباره آینده سرزمینی است که توسعه آن بیش از هر زمان دیگری به مدیریت پایدار منابع آب وابسته شده است.